De zwarte Möll in 3D

Na de huisjes in schaal N nu even iets anders. Een stukje verderop in de straat waar ik sinds ca. een half jaar woon staat molen de Zwarte Möll, oftewel de zwarte molen. Jammer genoeg alleen een gedeelte van een molen; de romp met kap. zonder wieken dus. Het leek me wel leuk deze molen na te bouwen op schaal N.

De Zwarte Möll in 1920 nog in vol ornaat

Op Berghapedia (encyclopedie over de voormalige gemeente Bergh, een initiatief van de Heemkundekring Bergh) staat over de molen o.a. het volgende.

De Molen achter het Jodenkerkhof (lokale naam) in ‘s-Heerenberg, ook bekend als de Zwarte Molen of Zwarte Möll, is een beltmolen die in 1829 in opdracht van vorst Anton Alois van Hohenzollern-Sigmaringen, de toenmalige bezitter van het voormalige graafschap Bergh, werd gebouwd. Dit ter vervanging van de standerdmolen bij de Molenpoort, die in 1826 bij herstelwerkzaamheden was ingestort. Op de nieuwe locatie achter de Joodse begraafplaats aan de Zeddamseweg 77 (nr. is later overgegaan naar het gebouw van publieke werken) kon de molen meer wind vangen dan bij de Molenpoort.

Al op 8 juni 1827 werd de molen aanbesteed, aannemer was G. Slittenhorst, molentimmerman uit Werth. De totale bouwkosten bedroegen 3.168 gulden en 48,5 cent. De molen werd opgetrokken onder toezicht van de Anholtse architect J.F. Ubbing. Als bouwmateriaal werden onder meer stenen gebruikt van de stadspoorten van Emmerik, die juist in die tijd gesloopt werden.

De oude standerdmolen was tot de afschaffing van de heerlijke rechten in 1798 een van de dwangmolens van de graaf van Bergh. Daarna bleef de molen in het bezit van Huis Bergh, zodat het vorst Anton Alois was die opdracht gaf de nieuwe molen te bouwen.

Grafelijke molens waren molens waar de graaf van Bergh op grond van het windrecht (ook maalrecht genoemd) zijn onderdanen verplicht hun graan liet malen. De wind die over zijn grondgebied waaide, was immers van hem. Voor de boeren betekende dit dat zij een deel van (de waarde van) hun graan als belasting aan de graaf moesten afstaan. Volgens het tiendrecht was dit een tiende deel van het aangevoerde graan.

De molen kwam in 1910 buiten gebruik. Door oorlogshandelingen verloor de molen zijn wiekenkruis. Wat er precies met deze molen is gebeurd, lijkt een beetje in nevelen gehuld. Met “buiten gebruik” wordt waarschijnlijk bedoeld dat de molenstenen niet meer door de wind werden aangedreven, maar door een motor. In elk geval deed de laatste pachter, zoals hierboven vermeld, in 1947 nog aan “korenmalerij”.

In 1948 is de molen grotendeels uitgebroken en geschikt gemaakt voor bewoning. De korenmalerij was daarmee ten einde. Daarna (1950-1954) zijn de muren langs de belt hersteld en heeft er onderhoud plaatsgevonden aan de kap en de ramen.

Sinds 31 januari 1967 is de molen een rijksmonument (monumentnummer 9282).

In 2016 is er ‘behoudrestauratie’ uitgevoerd. Hierbij werd het metselwerk opnieuw gevoegd en werden de stenen geïmpregneerd.

Op 23 november 2018 werd een één jaar durende restauratie afgerond. Men koos ervoor om de molen niet meer te completeren met as en wieken. Zo konden het unieke kruiwerk (Engels kruiwerk bovenop de oude onderring van het rollenwerk) en oude zolderingen intact blijven. Een opvallend detail is de zeer zware versteviging van de donsbalk onder de koningsspil. Het voorkevelens en de beltdeur werden vernieuwd, bij de stenen in het metselwerk werd voor de originele rode kleur gekozen.

Op 17 juli 2023 is de kap (weer) zwart geschilderd.

… met pater …

Tot zover de historie. Van de molen heb ik veel plaatjes kunnen vinden, maar geen bouwbeschrijving. In een rapport van de firma Alhof (bouwkundig adviesbureau) uit 2024 stonden wel wat maten waarmee ik, met wat gokwerk v.w.b. de andere afmetingen, aan de slag ben gegaan.
Almof “kreeg de opdracht tot het uitvoeren van een onderzoek naar de verwachtte invloed van het windaanbod op molen “De Zwarte Molen” te ’s Heerenberg, ten gevolge van in ontwikkeling zijnde plannen voor nieuwe invulling van een locatie oostelijk van de molen, noordelijk van het centrum van ‘s Heerenberg.“

Ik weet dat wanneer er bouwactiviteiten rondom een molen gepland zijn, de effecten daarvan (lees hinder van de wind die de molen ’toekomt’) in kaart gebracht moeten worden. De wind moet immers zonder hinder vanuit alle windrichtingen de molen kunnen bereiken. Dat het hier om een molen zonder wieken handelt is blijkbaar bijzaak! De firma Alhof zal desondanks toch aardige nota hebben kunnen sturen. 🙂

Grofweg bestaat een molen uit een romp, een draaibare kap, wieken, een staartwerk en een krui-installatie van balken aan de achter- en zijkanten om de kap in de wind te kunnen draaien. Overigens interessant dat de kleinste onderdelen een eigen naam hebben. Hieronder een schematisch overzicht van een vergelijkbare beltmolen als de Zwarte Möll.

Een overzicht van een beltmolen

Oké. Weer aan de slag met Autodesk Fusion. Het werken met het pakket gaat steeds iets beter, telkens wat gemakkelijker. Wel was het weer een hoop meetwerk om een beetje richting de juiste maten te komen. Ik ben begonnen met de wieken ( de roeden, of het askruis).

Een van de wieken
Geprint wiekenpaar: de buitenroeden

De romp was relatief eenvoudig, totdat de raampjes erin moesten komen. Maar het is gelukt.
Omdat de kap moet kunnen draaien zijn de kap en de romp als twee onderdelen gemodelleerd en afzonderlijk geprint.

De romp met raampjes
Bij gebrek aan wind; de motor

Om de molen te laten draaien moet er natuurlijk plaatst gemaakt worden voor een motortje. Het motortje dat ik hiervoor uitgezocht heb is klein en werkt op een spanning tussen de 3 en 12V DC. Op 2,5V draait ie echter ook; eigenlijk nog wat te snel, ondanks de ingebouwde vertraging. Met de plus op de rode draad draait ie wel keurig tegen de wijzers van de klok in, zoals het hoort bij molens.

Het onderste deel van de kap

Het vlak waarin de wieken draaien maakt een hoek van ca.11,5° met de basis vandaar dat het ‘motorhuis’ er wat gekanteld in moet komen te zitten.
De kap heeft een nogal lastige vorm om te modelleren. Daar moet ik nog even op broeden! Ook het staartwerk en de krui-installatie komen later aan de beurt.

Voor het staartstuk (ook wel kortweg staart), de installatie van balken waarmee de kap van de molen gedraaid kan worden, is onderstaande foto illustratief.

Het staartwerk bestaat uit een staartbalk, een korte en een lange spruit, twee korte en twee lange schoren.
De staartbalk (1) loopt vanaf het midden van de achterkant van de kap schuin naar beneden. Dwars op de kap, op de basis, zit de lange spruit (2). Vanaf de uiteinden hiervan lopen de lange schoren (3), langs beide zijden van de molen, naar het staartstuk. Aan de achterkant van de kap, aan de basis, zit de korte spruit (4). Vanaf de uiteinden hiervan lopen de korte schoren (5) naar het staartstuk. Kan je het nog volgen?
Hieronder de 3D modellen van bovenstaand verhaal.

In het midden het staartstuk, boven de korte spruit met aan de beide zijden de korte schoren
Bovenaan de lange spruit (hier in twee delen) met aan de uiteinden de lange schoren

De lange spruit is in het echt een lange balk dwars door de kap. Hiervoor is in het model geen plaats, omdat in het midden een motor zit. Daarom heb ik ‘m in twee delen gemodelleerd.

Het kruirad

Onderaan de staartbalk zit het kruirad waarmee de kap middels kettingen aan het staartwerk gedraaid kan worden.

Om een gevoel bij de afmeting van het kruirad te krijgen …

Op naar het laatste onderdeel: de kap.

Geef een reactie

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie gegevens worden verwerkt.